Ua prepausa entà Aran

Aran a parlat damb ua unica votz. Atau ac a hèt en tot presentar ara Generalitat, eth passat 13 de junhsèga, ua proposicion conjunta entà renauir era lei que regule eth nòste regim especiau. Ath delà, eth dia escuelhut coïncidís simbolicament damb era data en qué s’aprovèc era norma vigenta de 1990. Era soleta votz ei era qu’encarne er ensem de grops politics representadi ena maxima institucion d’augovèrn, eth Conselh Generau d’Aran. Ada eri, e especiaument as sòns pòrtavotzes respectius e as juristes que mos an acompanhat en aguest procès per miei deth sòn assessorament indispensable, les cau arregraïr eth sòn esfòrç e es ores dedicades entà articular un tèxte de consens, hèt a compdar deth respècte e era bona volentat.

A demana deth Govèrn d’Aran, eth Departament de Governacion e Administracions Publiques dera Generalitat acceptèc en 2007 que siguesse eth Plen deth Conselh qui amièsse a tèrme eth prètzhèt de redigir era lei, en tot complir damb eth mandat estatutari entà actualizar e mielhorar er autogovèrn. E tot just ara, se barre aguest procès, qu’a durat un an e miei, e se’n daurís un aute. Dempús dera incorporacion ath document finau dera màger part des aportacions des municipis e quauques entitats publiques, coma er Institut d’Estudis Aranesi, eth Govèrn catalan a encomanada era responsabilitat d’elaborar un projècte de lei a compdar dera prepausa aranesa, qu’a d’abordar damb eth madeish respècte qu’auem demostrat en Aran, e la pogue tramitar ara fin en Parlament, mentre eth tèxte ei sosmetut ara transparéncia publica e ara participacion ciutadana.

Era prepausa des grops deth Conselh Generau permeterie mielhorar fòrça era lei vigenta, que siguec fòrça tardiua enquia que non siguec aprovada dempús de dètz ans de longa negociacion damb era Generalitat. Ara presentam un brolhon que consolide era reconeishença d’Aran e aumente substanciaument era sua capacitat entà exercir es competéncies damb mès e mielhors garanties ath servici deth benestar des ciutadans e es ciutadanes. Era prepausa aranesa concrète clarament es elements fonamentaus d’Aran coma comunautat politica, unica e singulara e coma territòri diferenciat de Catalonha, e era mielhora deth sòn sistèma competenciau, financèr e de relacion bilaterau damb era Generalitat. Sense desbrembar tanpòc es especificitats e es drets que se deriven dera sua realitat culturau e lingüistica.

En tot cas, es mès des 70 articles qu’emmarquen er autogovèrn ena naua prepausa ajuden a illustrar eth saut qualitatiu que pòt produsir-se respècte dera lei anteriora, qu’en compde damb sonque 25. E tot aguest amàs d’articles s’a bastit sense vulnerar n’es leis basiques der Estat n’era pròpia Constitucion. Un hèt non pas menor se tenguem en compde qu’era reprovacion d’ua lei d’aguestes caracteristiques per part des estaments juridics der Estat devierie un problèma grèu, en un contèxte en qué es institucions catalanes son ara demora dera senténcia deth Tribunau Constitucionau sus eth pròpi Estatut d’Autonomia.

Atau madeish, cau rebrembar qu’era lei actuau se limite a enumerar es matèries sus es quaus eth Conselh Generau aurie competéncies, sense establir un modèl de finançament pròpi, mentre eth projècte que presentam, dempús dera experiéncia que mos dan es ans en desvolopament der autogovèrn, ei mès garantista, perque apòrte mès seguretat juridica en reconeishement detalhat des competéncies enes matèries corresponentes e en establiment d’instruments especifics entà assegurar un modèl pròpi de finançament.

Se tracte, en definitiva, de garantir er exercici avient der autogovèrn, per miei de dus objectius fonamentaus. D’un costat, eth d’apregondir en marc d’aguest autogovèrn coma expression dera volentat d’èster d’un pòble e, der aute, eth de mielhorar eth bon servici ara gent que viu e trabalhe en Aran e que demore qu’era proximitat des prestacions permete ua gestion des ahèrs publics damb mès atencion e eficàcia per part des sòns responsables. Objectius que perfilen damb mès claretat er ideau d’un país que va mès enlà dera accion comuna en present, perque adòpte era forma deth dret a revisar era sua norma vigenta e meter-la en mans dera libertat, ei a díder, des persones qu’en cada moment formen Aran, perque aguest se bastís cada dia e se projècte en futur coma ua comunautat plurau d’iguals; perque ací requè, totun, eth nòste exit collectiu, en aqueth punt a on era igualitat e era libertat se dan era man ena fraternitat d’un pòble dubèrt ath temps e ath progrès compartit.

Aran, junhsèga de 2009

Lei d'Aran

Eth dia 18 de junh der an 2007 inicièrem es convèrses damb er alavetz conselhèr de Governacion sr. Puigcercòs tà redigir era naua Lei d’Aran. Un procès qu’a durat pendent un an e miei tà arténher un document de consens entre toti es partits que conformen era taula deth Plen deth Conselh Generau d’Aran e a on i cau híger es aportacions qu’es ajuntaments d’Aran e er IEA an hèt enes documents presentadi damb aguest objècte. Documents integradi ena sua majoria ath tèxte qu’eth pròplèu dia 13 de juriòl entregaram ath Conselhèr Aussàs.

I a totun, e com per un aute costat ei logic e saludable, pas mau de blògs e comentaris qu’ath torn deth procès plantegen ahèrs que meriten un comentari. Ei en aguest sens que voi qu’aguest pòst servisque tà facilitar informacion e establir dialòg sus er ahèr dera Lei.

SUS ERA PARTICIPACION, cau díder qu’era fase qu’acabam en aguest moment ei era fase de presentacion d’un brolhon de projècte qu’en origen auie d’elaborar era pròpria conselheria de Governacion, e qu’a demana deth sindic acceptèc de deishar que siguese eth pròpri Conselh, damb assessorament juridic ben contrastat, qui amièsse a tèrme eth prètzhèt de redigir era lei. Un còp artenhut aguest consens e aguesta propòsta, començarà un procès de participacion que non aurie cap sentit se prèviament non i auesse un document sus eth quau posicionar-se.

SUS ETH PROCÈS: Aguest ei un document que mielhore fòrça eth document actuau e cau refrescar era memòria en aguest sens. Era actuau lei tardèc dètz ans en èster portada tath Parlament de Catalonha. Un long procès en qué era principau diferéncia ère justament eth desacòrd entre es fòrces politiques d’Aran. Pensi qu’en aguest moment i a un acòrd de base sus un tèxte que mos permet anar amassa tà presentar aguesta lei.

SUS ETH CONTENGUT: Aguesta Lei mielhore en toti es àmbits era anterior lei, sense vulnerar ne es leis basiques der Estat ne era pròpria Constitucion. Un hèt non menor atenenent a qu’ era reprobacion d’ua lei des caracteristiques dera nòsta per part des estaments juridics der Estat esdevierie un grèu problèma, especiaument en un moment delicat quan encara èm ara demora dera senténcia deth Constitucionau sus eth pròpri Estatut.
Tot e atau, era lei abòrde clarament es elements fondamentaus d’Aran com territòri diferent e diferenciat de Catalonha, era mielhora deth sòn sistema competenciau, financèr e de relacion damb era Generalitat e d’encastre territoriau. Sense desbrembar tanpòc es singularitats e es drets que se’n deriven des sues singularitats culturaus e lingüistiques. En tot cas mès de 80 articles qu’emmarquen eth nòste autogovèrn e que supèren d’ua forma illustrativa es 26 articles dera anteriora lei der an 1990.

Calerà ara explicar eth perqué des causes e hèr un esfòrç tà qu’ es ciutadans sàpien qu’aguesta lei a d’auer dus objectius fondamentaus: mielhorar eth marc deth nòste autogovèrn com expresion dera nòsta volentat d’èster e hèr un bon servici ad eri, ara gent que viu e trebalhe en nòste país e que demore qu’era proximitat que signifique er autogovèrn permete mielhorar era gestion des ahèrs publics.

Hèsta d'Aran

Era hèsta d’Aran a estat engüan ua hèsta damb importantes aportacions ath desplegament der autogovèrn deth país. Dideria d’aportacions ath pròpri país, ara sua singularitat e ara mielhora d’àmbits tant importants com era educacion. Ne voi parlar en tèrmes generics, tà non èster massa long. Totun, es tres hèts qu’an caracterizat era hèsta les plaçaria atau.

1. Acòrd de singularizar ath Sindic de Grèuges coma proòm d’Aran, e instància de recors deuant es conflictes competenciaus entre Generalitat e Aran. Un pas mès en assolidament des nòstes institucions que talament e com mos comprometérem enes passades eleccions, an de guanhar tanben en transparéncia, en tot èster auditades peth pròpri proòm, qu’aurà ua preséncia minima d’un còp ara an tà dar compde deth sòn informe.

2. Aprobacion e presentacion solemna der imne d’Aran com un simbèu que mos permet establir ua naua hita en reconeishement des ciutadans en un cant que mos amasse ath torn d’un sentiment patriotic, e d’estima ath país.

3. Celebracion des 25 ans dera escòla aranesa, com un reconeishement ara labor de mèstres e de docents que pendent aguesti ans an estat tanben, es qu’an velhat e trebalhat en favor d’un objectiu tant e tant important com era educacion, e sustot per ua educacion hèta en aranés e damb tanta sensibilitat e estima ath país. Ei en aguest encastre que signèrem damb eth conselhèr Maragall un convèni tà impulsar ua naua etapa on es naues tecnologies, eth trebalh en hilat, e era mielhora des airines e es esturments educatius seràn es objectius deth futur.

Voi tanben felicitar a toti es qu’an guanhat es prèmis Aran, per prumèr còp trigadi per votacion populara, damb ua nauta participacion populara, d’ua triga bric facila. Toti eri, es nominats e es premiats son en tot cas es nòsti referents com persones que trebalhen en favor dera nòsta societat e que meriten eth nòste reconeishement.

Ua hèsta beròia, plia de significats e de hites tà créisher coma país e coma societat que sap d’a on ven e tà on vò anar.

Com didie Henry Thomas Hamblin mòrt en 1958, filosòf anglés, “arren pòt impedir-mos de mielhorar e arren pòt arturar eth nòste progrès, sonque nosati madeishi”